Biografia Björk cz. II

wersja robocza

Rola Selmy w „Tańcząc w ciemnościach” przyniosła Björk nominacje do Złotych Globów w kategorii najlepsza aktorka oraz najlepsza piosenka za „I`ve seen it all”. Utwór ten nominowany był w tej samej kategorii do Oscara. W trakcie gali przyznawania nagród Amerykańskiej Akademii Sztuki i Wiedzy Filmowej w 2001 roku wraz z 55 osobową orkiestrą Björk wykonała „I`ve seen it all”. Ze względu na narzucone przez organizatorów ograniczenie czasu trwania występu do 3 minut Björk zaśpiewała sama, mimo iż w oryginale utwór wykonuje z nią Thom Yorke. Uwagę amerykańskich mediów zwrócił jednak nie tyle sam występ, co strój piosenkarki – suknia w kształcie łabędzia (projektant - Marjan Pejoski, twórca m.in. stroju Björk z Cannes). Poza wspomnianymi wyróżnieniami, za utwory „Ouverture” i „I`ve seen it all” pochodzące ze ścieżki dźwiękowej filmu „Tańcząc w ciemnościach” artystka otrzymała nominacje do nagród Grammy.

Pomimo docenienia przez krytykę, Björk przyznała w kilku wywiadach, że okres związany z „Tańcząc w ciemnościach” był dla niej bardzo męczący i obfitował w przykre wydarzenia:

„Ten film wypalił we mnie wszystko co osiągnęłam, całą moją pewność siebie. Musiałam zacząć wszystko od nowa. Można powiedzieć, że to w sumie dobrze, ale jak dla mnie było na to za wcześnie. Być może za jakieś dziesięć lat byłabym gotowa na coś takiego…”

Problemem były nie tylko konflikty z Larsem von Trier`em ale także konieczność pójścia na kompromisy w kwestii muzyki do filmu:

„Nagrywaliśmy ten film co dzień przez kilka miesięcy, miałam średnio cztery załamania nerwowe dziennie a gdy wracałam wieczorem okazywało się, że ekipa przerobiła moje utwory. Potrafili wyciąć coś, czego stworzenie zajęło mi około miesiąca i wkleić to w inne miejsce”.

Zmęczenie wydarzeniami związanymi z „Tańcząc w ciemnościach” miało spory wpływ na kształt kolejnego projektu artystki. Płyta nad którą Björk pracowała już w trakcie realizacji filmu, o roboczym tytule „Domestika”, miała zawierać spokojne, łagodne utwory swym klimatem przywodzące na myśl zimę:

„To dla mnie zdecydowanie zimowa płyta. Jest jak te dni, podczas których za oknem pada śnieg a ty siedzisz w domu ze kubkiem kakao i wszystko jest takie magiczne. Czujesz się pełen euforii ale nic nie mówisz całymi dniami, bo po prostu nie masz na to ochoty”.

W trakcie rozwoju prac nad płytą Babsi zdecydowała się zmienić nazwę na „Vespertine” (vespertine – rozkwitające nocą, vesper – wieczorna modlitwa).

Aby osiągnąć zamierzony efekt album zbudowany został w oparciu o odwrotny do znanego z „Homogenic” nastrój. Panuje na nim klimat intymności, hibernacji, introwertyczności, a pełne ekspresji beaty zastąpiono mikrodźwiękami:

„Miałam dość mocnych beatów. Ta płyta to elektroniczny folk, płyta do słuchania w domu. Chciałam by było na niej słychać szept”.

W pracach nad albumem artystkę wspomagał m.in. duet Matmos (odpowiedzialni głównie za mikrobeaty), Zeena Parkins (harfa), Matthew Herbert, Guy Sigsworth, Damian Taylor i Thomas Knak.

„Sama stworzyłam około 80% tej płyty, najważniejsze beaty, aranżacje harfy i instrumentów strunowych. Następnie zaprosiłam specjalistów z każdej z tych dziedzin aby pomogli mi udoskonalić te aranżacje i dodali coś od siebie. Myślę, że pozostałe 10-20 % dźwięków pochodzi właśnie od nich”.

Długo odwlekana premiera „Vespertine” nastąpiła w końcu 27 sierpnia 2001 roku. Poprzedziła ją seria kameralnych koncertów (m.in. w Riverside Chuch w Nowym Jorku oraz w St. John's Smith Square w Londynie) i singiel „Hidden Place”. Ponadto magazyny Dazed&Confused oraz Les Inrockuptibles załączyły do swych wydań specjalne płyty zawierające po jednej piosence z mającego się ukazać albumu. Płyta stała się najszybciej sprzedającym się albumem Björk – tylko do końca 2001 roku rozeszła się w 2 milionowym nakładzie. Wraz z duetem Matmos, Zeeną Parkins oraz grenlandzkim chórem Björk wyruszyła w trasę koncertową po USA, Kanadzie, Japonii i kilku krajach Europy. Płytę promowała również występując w popularnych programach telewizyjnych (m.in. Tonight Show with Jay Leno, David Letterman, Jonathan Ross Show, Harald Schmidt Show, Top Of The Pops) a zakończyła występem na Festiwalu Coachella w kwietniu 2002 roku.

Poza singlem „Hidden Place” wydano również „Pagan Poetry” i „Cocoon”. Nie zyskały one jednak tak dużej popularności wśród masowego odbiorcy, jak pierwszy singiel, m.in. ze względu na ograniczenia w emisji ilustrujących je teledysków. Klip „Pagan Poetry” MTV z początku pokazywała rzadko, a następnie go ocenzurowała. Teledysk do „Cocoon” w ogóle nie ukazał się na antenie MTV. Nick Knight tak wspomina prace z artystką przy kontrowersyjnym teledysku „Pagan Poety”:

„Chciałem ją obnażyć. Jest w niej coś bardzo dzikiego, kobiecego i sexy. Pewna strona Björk, której nie pokazywała w dotychczasowych teledyskach. Poprosiłem ją więc o to a ona się zgodziła. Jej suknia w klipie kończy się tuż pod piersiami a stworzona jest z pereł wszytych w jej skórę. Ten pomysł wyszedł od Björk. Z początku chciała nawet by perły wszyte były w jej sutki. Chciała pokazać swą seksualność. Pod koniec widać też piercing na jej plecach. Nie ma to jednak nic wspólnego z S&M – chodzi o miłość kobiety do mężczyzny.”

„Vespertine” podobnie jak poprzednie płyty doceniona została zarówno przez fanów, jak i przez krytyków i przyniosła Björk m.in. nominacje do nagród Grammy i Brit Awards.

W październiku 2002 roku na świat przyszło drugie dziecko Björk – córka Isadora – owoc jej związku z Matthew Barney`em (amerykański artystą zajmującym się m.in. filmem, instalacjami video, rzeźbą i rysunkiem, a najbardziej znanego ze swego cyklu filmowego The Cremaster). Okres związany z narodzinami Isadory Björk postanowiła wykorzystać na podsumowanie swej dotychczasowej twórczości. Za pomocą oficjalnej strony artystki fani mogli głosować na swe ulubione utwory. W wyniku tego głosowania (zwyciężył utwór „Hyperballad”) powstała lista piosenek, które wydano na kompilacji „Greatest Hits”. Album zawiera ponadto utwór „It`s in our hands”, który pierwotnie miał trafić na „Vespertine”, jednak artystka uznała iż nie pasował nastrojem do zawartości płyty. Teledysk do utworu wyreżyserował Spike Jonze, a Björk występując w nim była już w zawansowanej ciąży. Jednocześnie z premierą „Greatest Hits” artystka wydała kompilację „Family Tree” – box zawierający 6 płyt, w tym skompilowaną przez Björk jej własną płytę "Greatest Hits" oraz 5 krążków z materiałami wcześniej niepublikowanymi. Ponadto na DVD wydano koncert z trasy „Vespertine” w Royal Opera House, zawierający wszystkie teledyski z solowej kariery artystki „Volumen 2”, a w 2003 roku do sklepów trafił „The Live Box”, czyli zestaw 4 płyt zawierających koncertowe wersje utworów ze wszystkich albumów Björk oraz bonusowe DVD.

Zapytana o sens wydawania tylu kompilacji Björk odparła:

„Przez ostatnie 10 lat słyszałam tyle skarg od fanów, którzy muszą kupować bootlegi kiepskiej jakości by usłyszeć niektóre utwory. Usiadłam więc, przesłuchałam wszystko a gdy w końcu wydałam te kompilacje słyszę skargi, że teraz fani są zmuszeni wydać na to pieniądze. Ale przecież nikogo do tego nie zmuszam. Sama mam wielu ulubionych muzyków a mimo to nie posiadam wszystkiego co wydali. Te kompilacje są teraz po prostu dostępne jeśli tylko ktoś będzie chciał ich posłuchać. Teraz fani mają wybór. Mogą wybrać między nimi a bootlegami. Chodzi przecież o wolność wyboru, czyż nie?”

Z początkiem 2003 roku Björk wróciła do studia i przystąpiła do prac nad kolejnym albumem, któremu nadała roboczy tytuł „Lake album”. Efekty tych prac można było usłyszeć już wiosną 2003 roku, kiedy to rozpoczęła się trasa koncertowa Greatest Hits. Wraz z Matmos, Zeeną Parkins oraz The Icelandic String Octet (z którym występowała już podczas trasy promującej płytę „Homogenic”) Björk zaprezentowała na żywo swe największe przeboje oraz nowe kompozycje: „Where is the line”, „Desired Constellation”, „Mouth`s Cradle”, „Nameless”, „A capella”. W ramach właśnie tej trasy koncertowej artystka po raz pierwszy wystąpiła w Polsce (12 lipca 2003 podczas „W Festiwalu” w Sopocie). Specjalnie z okazji nowego tournee powstały stworzone przez LynnFox teledyski – wizualizacje wyświetlane w trakcie koncertów – do utworów „Unravel”, „Pluto”, „It`s in our hands (SPT mix)”, „Desired Constellation” i „Nameless”.

Po zakończeniu trasy „Greatest Hits” Babsi powróciła do prac nad „Lake album” i planowała ukończyć go do końca 2003 roku. Rezultaty prac nie do końca jednak ją zadowalały:

„Dodawaliśmy razem z Matmos różne beaty i melodie ale z jakiegoś powodu wszystko brzmiało płasko i jednowymiarowo. Spróbowałam więc ograniczyć te utwory do samego wokalu i nagle zdałam sobie sprawę, że brzmią lepiej bez instrumentów”.

Artystka zdecydowała się więc zbudować brzmienie płyty w oparciu o niemal jedynie ludzki głos. Do współpracy zaprosiła inuicką śpiewaczkę Tagaq, beatboxerów (Rahzel, Dokaka i Shlomo), kilka chórów, a także Roberta Wayatt`a i Mike`a Patton`a. Sesje nagraniowe prowadzone były w wielu lokalizacjach, m.in. w USA, Anglii, Brazylii i Islandii. W pracach nad płytą Björk wspomagali też Mark Bell, Olivier Alary, Matmos i Valgeir Sigurðsson. Zmianie uległ też tytuł i ostatecznie płyta nazwana została „Medúlla” a data premiery przypadła na koniec sierpnia 2004:

„Medúlla oznacza szpik, esencję rzeczy. Chciałam by album miał w sobie coś mrocznego, pierwotnego. Był oderwany od cywilizacji, religii i patriotyzmu”.

Płyta nie spotkała się z tak szeroką promocją, jak wcześniejsze dokonania artystki. Początkowo Björk rozważała nawet zrezygnowanie z tworzenia teledysków do singli. Nie wyruszyła też w trasę koncertową, by przybliżyć album szerszej publiczności.

„Bycie w trasie przerywa proces tworzenia. A ponieważ zrobiłam dwie trasy koncertowe pod rząd – „Vespertine” i „Greatest Hits” – postanowiłam to sobie wynagrodzić i dla odmiany nagrać dwa albumy pod rząd. Zrobię tak po raz pierwszy by przekonać się jak to działa. Dotąd zawsze nagrywałam album i ruszałam w trasę zastanawiając się, co by się stało gdybym została w studio jeszcze miesiąc. Czasem po prostu jesteś w stanie stworzyć najlepsze rzeczy tuż po nagraniu płyty.”

Poza kilkoma występami telewizyjnymi (m.in. w programie „Album tygodnia” w Canal+) największą promocją dla płyty był występ artystki podczas otwarcia Igrzysk Olimpijskich w Atenach 13 sierpnia 2004. Björk wykonała napisany specjalnie na tę okazję utwór „Oceania”, który był jednocześnie pierwszym singlem z płyty.

„Organizatorzy olimpiady poprosili mnie bym napisała coś w stylu „We are the world”, jeden z tych wielkich przebojów. Ale pomyślałam, że można zabrać się za to nieco inaczej. Pisząc tekst na myśl przychodziły mi niestety tylko sportowe skarpety i wstążki gimnastyczne i nie mogłam powstrzymać się od śmiechu. Poprosiłam więc Sjóna Sigurdssona aby napisał coś nawiązującego do greckiej mitologii. Piosenka mówi o tym, że ocean nie widzi granic między krajami i wszystkich postrzega tak samo. Sjón napisał piękny tekst mówiący o tym, że wszyscy pochodzimy z wody. Ocean mówi : „Wasz pot jest słony – to dzięki mnie””.

Singiel „Oceania” nie ukazał się jednak w komercyjnej formie. Trafił jedynie do rozgłośni radiowych, a jako dodatek zawierał specjalną wersję „Oceanii” w duecie z Kelis. Na potrzeby występu olimpijskiego grupa LynnFox (odpowiedzialna za wizualizacje podczas trasy koncertowej Greatest Hits i teledysk „Nature Is Ancient”) stworzyła specjalną wizualizację, która posłużyła później jako teledysk do utworu „Oceania”.

Kolejne single z płyty „Medúlla” ukazały się już w tradycyjnej formie i były nimi kolejno: „Who is it” oraz „Triumph of a hart”. Sama płyta „Medúlla” otrzymała natomiast nominację do nagrody Grammy w kategorii najlepszy album alternatywny. W 2005 roku wydano specjalną dwupłytową wersję albumu na DVD, zawierającą dźwięk w systemie 5.1 surround, dokument o powstawaniu płyty pt.„The Inner Or Deep Part Of An Animal Or Plant Structure”, teledyski do trzech singli, wizualizację „Desired Constellation” oraz specjalny teledysk do utworu „Where is the line”. Teledysk „Where is the line” stanowi integralną częścią pracy islandzkiej artystki i przyjaciółki Björk Gabríeli Fridriksdóttir zatytułowanej „Versations Tetralogia”. Na jej potrzeby Björk wyprodukowała płytę zawierającą pięć utworów: East, West, South, North, Tetralogia. W „North” użyczyła ponadto swego wokalu.

W roku 2005 Björk zaangażowała się szeroko w działalność charytatywną. Wraz z Graham`em Massey`em wybrała 20 remixów stworzonego przez nich utworu „Army Of Me” i umieściła je na specjalnym wydawnictwie „Army Of Me-xes”. Cały zysk ze sprzedaży albumu (szacowany na około £250.000) został przekazany fundacji UNICEF na rzecz ofiar tsunami w Azji w 2004. Wsparła też akcję Boba Geldofa „Live 8” (mającą na celu przekonanie krajów rozwiniętych do umorzenia długów najuboższych krajów rozwijających się i zwiększenia pomocy humanitarnej dla tych krajów) i 2 lipca 2005 wystąpiła podczas koncertu Live 8 w Tokio. W ramach akcji charytatywnych sprzedana została również słynna suknia-łabędź.

Zgodnie z zapowiedziami już po wydaniu albumu „Medúlla” Björk rozpoczęła prace nad kolejnym projektem. Okazała się nim być ścieżka dźwiękowa do nowego filmu partnera życiowego Björk – Matthew Barney`a. Film nosi tytuł „Drawing Restraint 9”, a Björk i Barney grają w nim role gości statku Nisshin Maru służącego do połowu wielorybów:

„Wiem iż wcześniej zarzekałam się, że więcej nie zagram w filmie, ale ten projekt nie ma nic wspólnego z aktorstwem. Nie ma tu typowej akcji a my nie gramy bohaterów posiadających swą historię, wewnętrzne kryzysy czy wygłaszających rozbudowane dialogi. Nie musiałam odgrywać żadnych emocji, robiłam tylko to co widać na ekranie. Właściwie nie wiem nawet czy Drawing Restraint 9 można nazwać filmem”.

Obraz pełen jest symboli i dotyka między innymi tematyki twórczości i narzucanych sobie przez twórców ograniczeń. Na potrzeby filmu artystka skomponowała przeszło dwie godziny muzyki i jest autorką niemal wszystkich utworów, które znalazły się na ścieżce dźwiękowej (z wyjątkiem „Holographic Entrypoint”). W pracach pomagali jej m.in. Mark Bell, Valgeir Sigurðsson, Akira Rabelais, Zeena Parkins, Tagaq, grająca na tradycyjnym japońskim instrumencie sho Mayumi Miyata oraz przedstawiciel teatru Noh Shiro Nomura. Album zawiera zarówno nawiązania do tradycyjnej muzyki japońskiej, jak i do wcześniejszych dokonań muzycznych Björk:

„Po eksperymentach z wokalami na płycie Medúlla bardzo chciałam kontynuować ten temat, pójść o krok dalej. Gdy Matthew wyjaśnił mi, że akcja filmu dzieje się na oceanie postanowiłam nagrać wokale, które miałyby oceaniczny charakter”

Zapytana o przebieg współpracy z Barney`em Björk powiedziała:

„Z początku się tego obawialiśmy. Gdy się poznaliśmy obiecaliśmy sobie, że nigdy nie będziemy razem pracować. Chcieliśmy być po prostu parą, to było priorytetem. Ale w końcu okazało się, że ten projekt będzie nam łatwiej zrobić razem niż osobno. Odwiedzaliśmy te same miejsca, spotykaliśmy te same osoby i słuchaliśmy tej samej muzyki. W pewnym sensie ścieżka dźwiękowa i sam obraz oparte są na tych wspólnych doświadczeniach. Choć znając Matthew jest co najmniej 20 innych znaczeń, których nie jestem świadoma”.

Magazyn „Q” wyróżnił Björk, jako najbardziej inspirującą artystkę 2005 roku, a nagrodę wręczył jej sam Robert Wayatt, z którym współpracowała przy albumie „Medúlla”. Pod koniec 2005 roku dotychczasowe pięć studyjnych albumów Björk wydane zostało w formacie 5.1 audio a w 2006 roku swą premierę miał box „(____surrounded):”. Zawiera on wszystkie albumy islandzkiej artystki zremasterowane w systemie Dolby 5.1 i DTS Surround Sound plus materiały video powiązane z tymi płytami. Jako bonus dodano utwór "Petrolatum" pochodzący z filmu „Drawing Restraint 9”. W 2006 artystka wystąpiła na dwóch koncertach – 7 stycznia, w ramach którego artyści protestowali przeciw degradacji środowiska naturalnego Islandii, oraz 17 listopada na specjalnym koncercie Sugarcubes, z okazji 20-lecia zespołu i wydawnictwa Smekkleysa wspomagającego islandzkich artystów.

W 2007 roku Björk wydała szósty studyjny albumem zatytułowany „Volta”. W pracach nad płytą artystkę wspomagali m.in. Antony Hegarty (frontman Antony and The Johnsons), Brian Chippendale z grupy Lightning Bolt, Toumani Diabate, Konono N°1, Mark Bell oraz Timbaland. W ramach promocji nowego albumu Björk wyruszyła w trwającą 18 miesięcy światową trasę koncertową, podczas której ponownie odwiedziła Polskę (w ramach Heineken Open'er Festiwal 2007).

krtek